دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
491
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
اصفهان ، قم و مشهد نشان از شأن و اعتبار والاى او دارد « 1 » ، و قبل از او عليرضا عباسى در عمارات سلطنتى اصفهان ، مشهد ، قزوين و نيز مدرسه گنجعليخان در كرمان فعاليت داشته است . متأسفانه كتيبههاى موجود مىرساند كه خطاطان استثنايى و اندك بودهاند . چندين كتيبه گواهى بر استادكاران ديگر است . سازندگان شاهكارها در زمانه خويش نامآور بودهاند مثل مساجد ميدان اصفهان كه عمارات ديگر بهنام آنها نيست . اين نكته مىرساند كه براى استادكاران كارگاه سلطنتى موجود نبوده كه در مورد گمارش مستمر آنها تصميم بگيرد ( البته به غير از كارگاههاى نگارگرى و كتابآرايى ) . امّا هنگاميكه زمينهء تعداد بيشمارى از نامهاى باقيمانده بررسى گردد ، معلوم مىشود كه اين كتيبههاى بىهمتا گواهى بر ذخائر عظيم طبع و استعداد و قابليت هنرمندان دوره صفوى است كه حاميان از آنها هوادارى مىكردند . اين رقمها چند مشكل لاينحل را هم پديد مىآورند . بنابراين ممكن است بررسى دقيق و مفصل منابع معاصر چگونگى تشكيلات استادكاران را روشن سازد . فهرست نامونسب اين استادكاران نشان از اهميت بىچون وچراى اصفهان دارد ؛ امّا جالب نظر اينكه فهرست مزبور امكان طبقهبندى مراكز مهم ايالتى اين دوره را نيز فراهم مىسازد . و اين نكته را روشن مىكند كه بعضى از متخصصان در ارتباط با بعضى از شهرها بودهاند . نامونسبها امكان دارد به نوبه خود اشتباهبرانگيز هم باشد ، ولى تعداد و كميت زياد آثار تاريخى اين دوره اين اشتباه را از ميان برمىدارد . اين فهرست همچنين چگونگى عناوين جديد و يا القابى را كه به استادكاران اين زمان اهداء مىشد ، نشان مىدهد . تا زمانىكه تعداد استادكاران عمارات مشخص و معين نشده ، ارائه نتيجهگيرى مضاعف راجعبه نقش و سهم استادكاران زمانه مقرون به صحت نخواهد بود و چنين اطلاعاتى قبل از اينكه زمينه فعاليت استادكارى معين و مشخص شود نيازمند اطلاعات ادوار پيشين و سرزمينهاى همزمان اسلامى خواهد بود . ليكن چنانچه در بالا برنگريستيم ، چنين مىنمايد كه تعداد اسامى موجود براى تفكيك بعضى از جريانها كافى و بسنده باشد . مقاومت در برابر تأثيرات خارجى حال وقت آنست كه مسألهاى را مطرح سازيم كه در صفحات قبل بدان اشاره داشتيم : يعنى دلايل فقدان تحولى كه احتمالا در معمارى صفوى ديده مىشود . اين مسأله اسباب و علل ديگرى
--> ( 1 ) - براساس فهرست « كتيبههاى » پيكت ، صص 6 - 91 ، تعداد كتيبههاى رقمدار او اساسا افزايش يافته است . و نيز نگاه كنيد به : گدار ، « محمد رضا امامى » كه آثار فرزند او محمد حسن امامى و نوهاش على نقى امامى را فهرستبندى كرده است .